Muzeum Historyczne Światowego Związku Żołnierzy AK Okręg Zamość Trzepieciny

W niewielkiej miejscowości Bondyrz, kilkanaście kilometrów od Zamościa, działa muzeum poświęcone historii Armii Krajowej na Zamojszczyźnie. To miejsce szczególne – powstało z inicjatywy byłego żołnierza AK, a dziś gromadzi ponad dwieście eksponatów związanych z konspiracyjną walką i okupacyjną codziennością w latach 1939-1953. Wstęp jest bezpłatny, choć zwiedzanie wymaga wcześniejszego umówienia się.

Muzeum nosi imię ppłk. Stanisława Prusa, pseudonim „Adam”, i od lat pełni podwójną rolę – jest zarówno miejscem pamięci, jak i edukacyjnym centrum dla szkół i grup zainteresowanych historią regionu.

Historia muzeum – od prywatnej inicjatywy do instytucji kultury

Pierwsze muzeum w Bondyrzu powstało już w 1972 roku. Jego twórcą był Jan Sitek, były żołnierz Armii Krajowej, który postanowił zebrać pamiątki po walce konspiracyjnej w regionie. Placówka mieściła się w budynku należącym do Zamojskich Fabryk Mebli i nosiła nazwę „Muzeum Bondyrza – Fabryki i Regionu Zamojszczyzny lat 1939–1944”.

Działalność muzeum została przerwana w 1978 roku. Miejscowe władze PZPR nakazały jego zamknięcie, uznając że nie spełnia ono „zadania wychowawczego”. To wymowny przykład tego, jak niewygodna była pamięć o Armii Krajowej w czasach PRL.

Dopiero po przemianach ustrojowych, w 1991 roku, muzeum mogło wznowić działalność. Tym razem pod egidą Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej Okręg Zamość. Jan Sitek został mianowany społecznym kustoszem i kontynuował swoją misję gromadzenia pamiątek. Muzeum otrzymało obecną nazwę, honorującą postać ppłk. Stanisława Prusa „Adama”, jednego z dowódców Inspektoratu Zamojskiego AK.

W ostatnich latach muzeum przeszło generalny remont w ramach projektu „Niezłomni Zamojszczyzny – walka zbrojna o niepodległość w latach 1939-1953”. Dzięki temu ekspozycja zyskała nową oprawę, a budynek odzyskał świetność.

Co zobaczysz w muzeum – kolekcja i eksponaty

Zbiory muzeum obejmują ponad dwieście muzealiów. Wśród nich znajdziesz broń białą i palną, zbiory artyleryjskie, mundury oraz sprzęty liturgiczne. To namacalne świadectwa tamtych czasów – przedmioty, które naprawdę służyły żołnierzom konspiracji.

Szczególnie cenna jest kolekcja archiwaliów – około 800 zdjęć i dokumentów. Wśród nich są oryginalne dokumenty o dużej wartości historycznej, prasa konspiracyjna oraz okupacyjne wydawnictwa niemieckie. Można zobaczyć listy i kartki z oflagów i stalagów, odciski pieczęci Komendy Obwodu Zamość AK, a nawet unikalny dokument wydany przez Komendę Sił Zbrojnych w Kraju z 1944 roku.

Jeden z najbardziej wstrząsających eksponatów to grypsy pożegnalne kobiet skazanych na śmierć, pisane z więzienia na Zamku w Lublinie. To dokumenty, które oddają dramat tamtych dni bez zbędnych słów.

W zbiorach znajduje się także unikalny Tagebuch – Dziennik Lekcyjny na rok szkolny 1940/41 ze Szkoły Powszechnej w Bondyrzu. To jedyny znany zachowany egzemplarz zawierający program nauczania dzieci polskich w czasie okupacji.

Muzeum dysponuje także salą kinową, w której można oglądać filmy historyczne. To ciekawe uzupełnienie zwiedzania, zwłaszcza dla grup szkolnych.

Dla kogo jest to miejsce

Muzeum w Bondyrzu to przede wszystkim cel dla miłośników historii, szczególnie tych zainteresowanych dziejami Armii Krajowej i okupacji na Zamojszczyźnie. Region ten był jednym z najtragiczniejszych miejsc w okupowanej Polsce – tu przeprowadzano akcję wysiedleńczą, tu działały silne oddziały partyzanckie.

Warto zajrzeć tu także z młodzieżą szkolną. Muzeum prowadzi działalność edukacyjną, organizuje wykłady historyczne i przyjmuje grupy. Kontakt z autentycznymi przedmiotami z czasów wojny działa silniej niż podręcznik.

Dla rodzin z dziećmi może to być ciekawy punkt podczas zwiedzania okolic Zamościa, choć najmłodsi mogą się nudzić – to miejsce kameralne, wymagające skupienia i pewnej wiedzy historycznej. Nie ma tu interaktywnych atrakcji czy multimedialnych instalacji. Za to atmosfera jest autentyczna.

Praktyczne informacje – jak zwiedzić muzeum

Wstęp do muzeum jest bezpłatny, co czyni je jeszcze bardziej dostępnym. Trzeba jednak pamiętać, że zwiedzanie odbywa się wyłącznie po wcześniejszym umówieniu. Kontakt z kustoszem muzeum, Edmundem Sitkiem, możliwy jest pod numerem telefonu 696 273 788. Warto zadzwonić z kilkudniowym wyprzedzeniem, szczególnie jeśli planujesz przyjazd z grupą.

Muzeum mieści się na piętrze murowanego budynku przy ulicy Bondyrz 183a. Budynek znajduje się obok dawnej fabryki mebli. Światowy Związek Żołnierzy Armii Krajowej Okręg Zamość jest prawnym właścicielem trzech czwartych powierzchni użytkowej tego obiektu.

Jak dojechać do Bondyrza

Bondyrz leży około 15 kilometrów na zachód od Zamościa, przy drodze krajowej nr 74 w kierunku Tomaszowa Lubelskiego. Dojazd samochodem z Zamościa zajmuje około 20 minut. Można też skorzystać z autobusów komunikacji lokalnej – Bondyrz to dość duża miejscowość z dobrym połączeniem.

Jeśli planujesz zwiedzanie okolic Zamościa, muzeum można połączyć z wizytą w samym Zamościu (wpisanym na listę UNESCO) lub z wycieczką na Roztocze. W okolicy znajdują się też miejsca pamięci związane z akcją wysiedleńczą i działalnością partyzancką.

Ile czasu zarezerwować na wizytę

Samo zwiedzanie muzeum zajmuje około godziny, może nieco dłużej jeśli korzystasz z oprowadzania przez kustosza. Edmund Sitek chętnie opowiada o historii eksponatów i regionu – warto posłuchać tych relacji, bo nadają kontekst temu, co widzisz.

Jeśli planujesz obejrzeć film w muzealnej sali kinowej, dolicz dodatkowe 30-45 minut. Dla grup szkolnych organizowane są wykłady historyczne, które mogą przedłużyć wizytę do dwóch godzin.

Muzeum prowadzi także działalność wykraczającą poza standardowe zwiedzanie. Organizuje konkursy historyczne, wspiera uroczystości patriotyczno-religijne i rekonstrukcje historyczne. Można też umówić się na spotkanie z weteranami – choć ich liczba niestety maleje.

Dlaczego warto odwiedzić muzeum w Bondyrzu

To jedno z nielicznych miejsc w Polsce, gdzie pamięć o Armii Krajowej jest pielęgnowana w tak autentyczny sposób. Muzeum nie jest wielką instytucją z budżetem na nowoczesne multimedia. Jest za to kameralne, prowadzone z pasją i zaangażowaniem ludzi, dla których historia Zamojszczyzny to sprawa osobista.

Eksponaty są autentyczne, a ich dobór pokazuje nie tylko walczącą konspirację, ale też okupacyjną codzienność – od dzienników szkolnych po listy z obozów. To pozwala zobaczyć pełniejszy obraz tamtych czasów.

Bezpłatny wstęp i możliwość indywidualnego umówienia terminu to dodatkowe atuty. Nie musisz dostosowywać się do sztywnych godzin otwarcia – wystarczy telefon i ustalenie dogodnego czasu.

Kontakt: Edmund Sitek (kustosz muzeum), tel. 696 273 788
Adres: Bondyrz 183a, 22-444 Bondyrz
Wstęp: bezpłatny
Zwiedzanie: po wcześniejszym umówieniu
Czas zwiedzania: około 1 godziny