Pomnik bohaterów bitew pod Tomaszowem Lubelskim

W centrum Tomaszowa Lubelskiego stoi kamienny pomnik, który przypomina o jednych z najcięższych walk kampanii wrześniowej. Skała z rozłupującą ją szczeliną, zakrytą orłem wojskowym – to symbol tragedii tysięcy polskich żołnierzy, którzy we wrześniu 1939 roku próbowali wyrwać się z niemieckiego okrążenia. Miejsce to od ponad czterdziestu lat jest punktem pamięci o bitwach, które rozegrały się na polach wokół miasta.

Monument ufundowało społeczeństwo Tomaszowa w 1983 roku. Na prostokątnej podstawie wyryto prosty napis: „Żołnierzom września 1939”. Obok, na kamiennym bloku, umieszczono informację o przebiegu walk stoczonych pod miastem.

Bitwy pod Tomaszowem Lubelskim – co się tu wydarzyło

Wrzesień 1939 roku był dla Tomaszowa Lubelskiego czasem dramatycznym. Miasto i okolice stały się areną dwóch wielkich bitew – pierwsza trwała od 17 do 20 września, druga od 22 do 27 września. To była druga co do wielkości batalia całej kampanii wrześniowej, zaraz po bitwie nad Bzurą.

W pierwszej bitwie uczestniczyły połączone Armie „Kraków” i „Lublin” pod dowództwem generała Tadeusza Piskora. Na pola pod Tomaszowem wyjechało największe polskie zgrupowanie pancerne tej wojny – około 80 wozów bojowych, w tym 22 czołgi typu 7TP. Warszawska Brygada Pancerno-Motorowa wraz z 1 Pułkiem Strzelców Pieszych początkowo odniosła sukces i odbiła miasto z rąk Niemców. Niestety przewaga wroga i braki w zaopatrzeniu zmusiły polskie jednostki do wycofania.

Wszystkie próby przebicia się przez okrążenie zakończyły się niepowodzeniem. Generał Piskor musiał podpisać akt kapitulacji – do niewoli trafiło ponad dziesięć tysięcy żołnierzy, w tym sam dowódca. Kilka dni później podobny los spotkał Front Północny generała Stefana Dąba-Biernackiego. Kolejnych sześć tysięcy żołnierzy i pół tysiąca oficerów zostało wziętych do niewoli.

W bitwach pod Tomaszowem Lubelskim wzięło udział największe polskie zgrupowanie pancerne kampanii wrześniowej. Mimo początkowych sukcesów, polskie czołgi nie zdołały przełamać niemieckiego okrążenia.

Jak wygląda pomnik i co zobaczysz na miejscu

Sam monument to prosta, ale wymowna forma. Kamienna skała przecięta szczeliną symbolizuje przełom – moment, w którym losy bitwy i tysięcy żołnierzy zostały przesądzone. Szczelinę zakrywa wojskowy orzełek, jakby próbował zatrzymać rozpad. Całość stoi na prostokątnej podstawie z napisem dedykowanym żołnierzom września.

Obok pomnika znajduje się dodatkowa tablica z informacjami historycznymi. Warto poświęcić chwilę na przeczytanie – w kilku zdaniach opisano przebieg walk i ich tragiczny finał.

Pomnik zlokalizowany jest w centralnej części Tomaszowa, niedaleko rynku. To miejsce łatwo dostępne podczas spaceru po mieście. Można go zobaczyć w kilka minut, choć warto zatrzymać się dłużej i pomyśleć o tym, co działo się tu ponad osiemdziesiąt lat temu.

Coroczne uroczystości i rekonstrukcje historyczne

Trzecia niedziela września to w Tomaszowie wyjątkowy czas. Od kilkunastu lat odbywają się tu uroczystości upamiętniające bitwy wrześniowe. Program jest bogaty i rozciągnięty na kilka dni.

Rozpoczyna się od mszy świętej w intencji Ojczyzny, po której składane są wieńce przy pomniku Żołnierzy Września 1939 oraz na cmentarzu wojennym, na grobie generała Piskora. Od 2010 roku strzelcy z Jednostki Strzeleckiej 2019 im. gen. Tadeusza Piskora wystawiają o symbolicznej godzinie 4:45 wartę honorową przed pomnikiem.

Największą atrakcją są rekonstrukcje historyczne organizowane w Dąbrowie Tomaszowskiej, kilka kilometrów od miasta. Przedstawiają one epizody walk Warszawskiej Brygady Pancerno-Motorowej z Niemcami. To jedna z największych rekonstrukcji kawaleryjskich i pancernych kampanii wrześniowej w Polsce – biorą w niej udział dziesiątki rekonstruktorów z autentycznym sprzętem.

W programie jest też Tomaszowski Półmaraton Pamięci Żołnierzy Września 1939, biegi uliczne, konferencje popularnonaukowe przygotowane przez IPN oraz manewry grup rekonstrukcyjnych. Całość trwa zwykle od czwartku do niedzieli.

Od 2010 roku o godzinie 4:45 – symbolicznej dla wybuchu II wojny światowej – przed pomnikiem wystawiana jest warta honorowa przez strzelców Jednostki Strzeleckiej 2019.

Dla kogo to miejsce

Pomnik jest przede wszystkim dla miłośników historii i osób zainteresowanych kampanią wrześniową. Nie każdy wie, że pod Tomaszowem Lubelskim rozegrała się druga co do wielkości bitwa 1939 roku. To ważny punkt na mapie pamięci o wojnie.

Dla rodzin z dziećmi może być to punkt wyjściowy do rozmowy o historii. Monument sam w sobie nie jest spektakularny, ale jego symbolika i kontekst historyczny robią wrażenie. Jeśli odwiedza się Tomaszów we wrześniu, warto trafić na rekonstrukcje – to już zupełnie inna skala przeżyć, zwłaszcza dla młodszych widzów.

Osoby zwiedzające Roztocze mogą włączyć pomnik do trasy po Tomaszowie Lubelskim. W okolicy znajdują się inne ciekawe miejsca – kościół pw. Najświętszego, pomnik Konstytucji 3 Maja, Muzeum Regionalne czy cmentarz wojenny z grobem generała Piskora.

Praktyczne informacje – jak dojechać i ile czasu poświęcić

Pomnik znajduje się w centrum Tomaszowa Lubelskiego, w pobliżu rynku. Dokładny adres to okolice ulicy Lwowskiej, choć najłatwiej jest po prostu zapytać miejscowych lub wpisać w nawigację „Pomnik Żołnierzy Września 1939 Tomaszów Lubelski”.

Dojazd: Do Tomaszowa Lubelskiego można dojechać samochodem – miasto leży przy drodze krajowej nr 17 (Via Baltica), która łączy Warszawę z granicą ukraińską. Z Lublina to około 100 km, z Zamościa około 50 km. Są też połączenia autobusowe z większych miast regionu. Parking można znaleźć w centrum, w pobliżu rynku.

Czas zwiedzania: Sam pomnik to kilka minut – czas na przeczytanie tablic i chwilę refleksji. Jeśli planuje się wizytę w ramach spaceru po Tomaszowie, warto przeznaczyć godzinę-dwie na całe centrum miasta. Podczas wrześniowych uroczystości warto zarezerwować cały dzień, zwłaszcza jeśli chce się zobaczyć rekonstrukcje.

Ceny: Pomnik jest dostępny bezpłatnie przez całą dobę. To miejsce pamięci otwarte dla wszystkich. Również udział w uroczystościach wrześniowych i oglądanie rekonstrukcji są darmowe.

Dodatkowe atrakcje: Warto połączyć wizytę przy pomniku z wizytą na cmentarzu wojennym, gdzie pochowany jest generał Tadeusz Piskor – dowódca Armii „Lublin”. Muzeum Regionalne w Tomaszowie Lubelskim również posiada ekspozycje dotyczące walk wrześniowych. Dla osób zainteresowanych historią wojskową to wartościowe uzupełnienie.

Ciekawostki historyczne

Generał Tadeusz Piskor, dowódca połączonych Armii „Kraków” i „Lublin”, po kapitulacji trafił do niewoli niemieckiej. Zmarł w 1951 roku i został pochowany na cmentarzu wojennym w Tomaszowie Lubelskim – mieście, którego obrona była jego ostatnią bitwą.

Bitwy pod Tomaszowem Lubelskim były momentem przełomowym dla tysięcy polskich żołnierzy. Wielu z nich spędziło kolejne lata w obozach jenieckich. Część jednak zdołała uciec i dotrzeć do Francji lub Wielkiej Brytanii, gdzie walczyła dalej w ramach Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie.

Pomnik z 1983 roku powstał w czasach PRL, ale jego forma jest uniwersalna – nie ma na nim ideologicznych akcentów, tylko prosta dedykacja dla żołnierzy września. To jeden z nielicznych pomników z tamtego okresu, który do dziś pozostaje ważnym miejscem pamięci bez kontrowersji.

Tomaszów Lubelski od lat kultywuje pamięć o wrześniowych bitwach. Rekonstrukcje historyczne przyciągają coraz więcej widzów i rekonstruktorów z całego kraju. To dowód na to, że lokalne społeczności potrafią dbać o historyczną pamięć i przekazywać ją kolejnym pokoleniom.