Stara Brama Lubelska Zamość

Stara Brama Lubelska to jeden z tych zabytków, które od razu rzucają się w oczy podczas spaceru po Starym Mieście w Zamościu. Stoi na rogu ulic Akademickiej i Królowej Jadwigi, między dawnym bastionem IV a V, i choć nie pełni już funkcji obronnej, to jej manierystyczna fasada z kamienną okładziną i dekoracją rzeźbiarską robi wrażenie. Powstała w latach 1582-1585, w pierwszym okresie budowy miasta, jako jedna z trzech głównych bram w fortyfikacjach Jana Zamoyskiego.

Co ciekawe, przez większość swojej historii była zamurowana.

Historia bramy, która nie miała przepuszczać

Pierwotnie brama miała prostą formę – arkadowy przejazd z kamiennych ciosów, typowy dla końca XVI wieku. Wszystko zmieniło się w 1588 roku, kiedy Jan Zamoyski, wielki hetman i kanclerz koronny, przeprowadził przez nią szczególnego jeńca. Był nim arcyksiążę Maksymilian Habsburg, austriacki pretendent do polskiego tronu, którego Zamoyski pokonał i wziął do niewoli w bitwie pod Byczyną. Ten triumfalny przejazd zapisał się w historii miasta.

Według legendy, Zamoyski obiecał, że nikt sławniejszy od arcyksięcia już nigdy przez tę bramę nie przejedzie – i dotrzymał słowa. Około 1604 roku kazał ją zamurować. Niektórzy historycy twierdzą jednak, że chodziło też o względy obronne – brama osłabiała układ fortyfikacyjny twierdzy. Tak czy inaczej, przez następne niemal dwa stulecia Stara Brama Lubelska pozostawała zamknięta, a ruch od strony Lublina i Warszawy przejęła Brama Szczebrzeska.

W 1588 roku przez Starą Bramę Lubelską przejechał arcyksiążę Maksymilian Habsburg jako jeniec hetmana Zamoyskiego. Po tym wydarzeniu brama została zamurowana – podobno po to, by nikt ważniejszy już nią nie przeszedł.

Architektura i przebudowy

W latach 1597-1599 bramę gruntownie przebudowano według projektu Bernarda Morando, włoskiego architekta odpowiedzialnego za wygląd całego Zamościa. Otrzymała wówczas pogłębiony arkadowy przejazd z kazamatami oraz bogatą manierystyczną fasadę. Kamienną dekorację architektoniczno-rzeźbiarską wykonał Jan Bulewicz, utalentowany zamojski kamieniarz, którego wkład w wygląd bramy bywa niedoceniany.

Pod koniec XVIII wieku, dla usprawnienia komunikacji, bramę otwarto. Nie na długo – po wybudowaniu w latach 1821-1822 Nowej Bramy Lubelskiej, położonej nieco dalej, starą ponownie zamurowano. Przez następne dekady pełniła różne funkcje – po likwidacji twierdzy w 1866 roku uległa zniszczeniu, w czasie I wojny światowej i w okresie międzywojennym mieściły się w niej magazyny.

Fasadę zrekonstruowano w latach 1974-1980, a generalny remont przeprowadzono w latach 1986-1987. Największą zmianę przyniosła jednak rewitalizacja w latach 2007-2009, przeprowadzona w ramach projektu konserwacji fortyfikacji Starego Miasta. Wówczas przejazd bramy otwarto i przeszklono, nadając jej współczesny charakter przy zachowaniu historycznej formy.

Co zobaczyć przy Starej Bramie Lubelskiej

Sama brama to przede wszystkim obiekt do podziwiania z zewnątrz. Manierystyczna fasada z kamienną dekoracją, charakterystyczna dla zamojskiej architektury, prezentuje się okazale – szczególnie w zestawieniu z fragmentami dawnych fortyfikacji. Do bramy przylega kawałek kurtyny z poterną, czyli podziemnym przejściem łączącym wnętrze twierdzy z kojcem i rawelinem położonymi niżej. To dobry punkt do zrozumienia, jak skomplikowany był system obronny Zamościa.

Obecnie wnętrze bramy zajmuje lokalgastronomiczny z możliwością wynajmu na różne imprezy. Wcześniej mieściła się tu restauracja z galerią, a jeszcze wcześniej kultowy klub i pub „Stara Brama”, w którym odbywały się koncerty rockowe. Przeszklony przejazd pozwala zajrzeć do wnętrza i zobaczyć, jak wyglądają kazamaty od środka.

Dla kogo to miejsce

Stara Brama Lubelska to pozycja obowiązkowa dla miłośników historii i architektury obronnej. Jeśli interesuje cię renesansowe budownictwo militarne albo dzieje Rzeczypospolitej za czasów Zamoyskiego, nie można tego miejsca pominąć. Brama stanowi doskonały punkt wyjścia do spaceru wzdłuż fortyfikacji – w okolicy zachowały się fragmenty murów i bastionów, które dają wyobrażenie o skali całego założenia.

Rodziny z dziećmi również znajdą tu coś dla siebie, zwłaszcza jeśli młodsi turyści lubią historie o bitwach i jeńcach. Opowieść o arcyksięciu Maksymilianie i zamurowaniu bramy brzmi jak z książki przygodowej.

Brama była nazywana również Janowicką – od pobliskiej wsi Janowice, w kierunku której wybiegała z niej droga. Dopiero w XVIII wieku utrwaliła się nazwa Lubelska.

Praktyczne informacje dla zwiedzających

Stara Brama Lubelska znajduje się na rogu ulic Akademickiej i Królowej Jadwigi, w północnej części Starego Miasta. Dojazd jest prosty – jeśli przyjeżdżasz do Zamościa samochodem, możesz zaparkować na płatnych parkingach wokół Starego Miasta (najbliższy przy ulicy Partyzantów). Z dworca PKP do bramy to około 15-20 minut spacerem przez centrum.

Brama jest dostępna z zewnątrz przez całą dobę – można ją podziwiać, robić zdjęcia i spacerować wokół fortyfikacji. Jeśli chodzi o wejście do środka, to zależy od godzin otwarcia lokalu gastronomicznego, który obecnie tam funkcjonuje. Na zwiedzanie samej bramy z zewnątrz wystarczy 10-15 minut, ale jeśli planujesz dłuższy spacer po fortyfikacjach i okolicy, warto przeznaczyć na to przynajmniej godzinę.

W pobliżu znajduje się również Nowa Brama Lubelska, wzniesiona w stylu klasycystycznym w latach 1821-1822. Warto zobaczyć obie, żeby porównać różnice w architekturze i podejściu do budownictwa obronnego w odstępie ponad dwóch stuleci.

Stara Brama Lubelska na tle innych zabytków Zamościa

Zamość to miasto wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, a jego układ urbanistyczny i fortyfikacje należą do najlepiej zachowanych przykładów renesansowego miasta-twierdzy w Europie. Stara Brama Lubelska jest jednym z kluczowych elementów tego zespołu – razem z Bramą Lwowską i Szczebrzeską tworzyła system kontroli ruchu do miasta.

Warto połączyć zwiedzanie bramy z wizytą na Rynku Wielkim, oddalonym o kilka minut spacerem, oraz w Muzeum Zamojskim mieszczącym się w dawnej arsenale. Jeśli masz więcej czasu, spacer wzdłuż fortyfikacji do Rotundy – XIX-wiecznej twierdzy austriackiej – da pełny obraz obronnej historii miasta.

Na Starej Bramie Lubelskiej znajduje się tablica upamiętniająca ofiary zbrodni hitlerowskich z lat 1939-1944, co przypomina o trudnych rozdziałach historii Zamościa w XX wieku.